Căng thẳng ở Trung Đông đang leo thang với tốc độ khiến nhiều thủ đô không kịp trở tay. Ở Washington, những tín hiệu về khả năng theo đuổi thay đổi chế độ tại Iran ngày càng rõ ràng hơn, trong khi Tehran cũng phát đi thông điệp sẽ đáp trả tương xứng. Giới quan sát lo ngại, nếu hai bên tiếp tục đẩy cao đối đầu, làn sóng bất ổn có thể lan từ vùng Vịnh sang tận châu Âu, buộc các nhà lãnh đạo toàn cầu phải gấp rút tính toán lại mọi kịch bản.

Cuối tuần qua, Mỹ và Israel đã phối hợp không kích Iran. Đòn tấn công này nhanh chóng thổi bùng phản ứng từ Tehran, với các động thái quân sự trải rộng khắp khu vực. Trong thông điệp video phát đi hôm thứ Bảy, Tổng thống Donald Trump tuyên bố mục tiêu là “loại bỏ các mối đe dọa cận kề từ chế độ Iran”, gọi đây là một chính quyền “tàn bạo và khủng khiếp”. Cách diễn đạt cứng rắn đó cho thấy Washington không còn che giấu ý định đi xa hơn những cuộc tấn công mang tính răn đe đơn lẻ.

Nhiều nhà phân tích địa chính trị cho rằng đây có thể chỉ là bước khởi đầu của một chiến dịch dài hơi nhằm làm suy yếu, thậm chí thay đổi chính quyền tại Tehran — trong bối cảnh Mỹ muốn tái khẳng định vị thế tại khu vực sản xuất dầu mỏ trọng yếu nhất thế giới.

Ông Rexon Ryu, Chủ tịch The Asia Group, nhận định quy mô và mục tiêu của các cuộc tấn công cho thấy nguy cơ leo thang là rất thật. Theo ông, khi bị dồn vào chân tường, Iran có thể sử dụng gần như mọi công cụ trong tay để đáp trả, và điều đó khiến rủi ro lan rộng ra toàn khu vực, thậm chí vượt khỏi Trung Đông.

Giáo sư lịch sử quân sự David Silbey của Đại học Cornell nhắc lại rằng các đợt không kích trước đây chủ yếu nhắm vào chương trình hạt nhân của Iran — như chiến dịch kéo dài 12 ngày hồi tháng 6 năm ngoái khiến ba cơ sở hạt nhân trọng yếu bị hư hại nặng. Nhưng lần này, theo ông, phạm vi có thể rộng hơn nhiều: từ hệ thống chỉ huy – kiểm soát, cơ quan đầu não, giới lãnh đạo, cho đến quân đội và lực lượng an ninh. Khi chưa có dấu hiệu về một chiến dịch trên bộ của Mỹ, kịch bản được nhắc tới nhiều hơn là gây sức ép để thúc đẩy biến động nội bộ — thông qua nổi dậy quần chúng hoặc một cuộc đảo chính trong giới tinh hoa.

Tuy nhiên, mọi tính toán đều đi kèm rủi ro. Silbey cảnh báo Iran hoàn toàn có thể đáp trả bằng tên lửa nhắm vào căn cứ và tàu quân sự Mỹ, Israel tại Vịnh Ba Tư, chưa kể nguy cơ các hoạt động bạo lực lan sang Trung Đông, châu Âu hay thậm chí lãnh thổ Mỹ. Theo ông, nếu chính quyền Tehran cảm thấy sự tồn vong bị đe dọa, mức độ phản ứng sẽ quyết liệt hơn nhiều so với khi họ tin rằng mình có thể “chịu đựng” được áp lực.

Thực tế, xung đột đã bắt đầu lan rộng. Tên lửa Iran được cho là đã hướng về phía Israel và một số quốc gia vùng Vịnh như UAE, Qatar, Bahrain, Ả Rập Xê Út, Kuwait và Jordan — những nơi có sự hiện diện quân sự của Mỹ. Nhiều năm nỗ lực hàn gắn quan hệ giữa Iran và các nước Arab vùng Vịnh có nguy cơ bị xóa sạch chỉ trong vài ngày.

Trong khi đó, Nga và Trung Quốc lên tiếng chỉ trích Mỹ, nhưng khả năng hỗ trợ thực chất cho Tehran vẫn bị đặt dấu hỏi. Trung Quốc hiện là “van thở” kinh tế quan trọng của Iran dưới sức ép trừng phạt phương Tây, khi Bắc Kinh mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển của Tehran trong năm 2025. Đổi lại, Iran cung cấp máy bay không người lái và tên lửa hỗ trợ Nga trong cuộc chiến tại Ukraine.

Dù vậy, chiến sự kéo dài ở Ukraine đã bào mòn đáng kể nguồn lực của Moscow. Theo ông Matt Gerken từ BCA Research, Nga khó có thể mở rộng ảnh hưởng ra ngoài biên giới trong bối cảnh quân sự bị dàn trải và nền kinh tế liên tục chịu sức ép trừng phạt. Ảnh hưởng của Moscow tại Trung Đông vì thế được dự báo sẽ tiếp tục suy giảm.

Về phần mình, Bắc Kinh tỏ ra thận trọng. Thay vì công khai ủng hộ mạnh mẽ Tehran khi Mỹ gia tăng hiện diện quân sự ở vùng Vịnh, Trung Quốc kêu gọi ngừng bắn và nối lại đối thoại. Giới phân tích cũng theo dõi liệu căng thẳng lần này có ảnh hưởng tới quan hệ Mỹ – Trung, bao gồm chuyến thăm dự kiến của Tổng thống Trump tới Bắc Kinh hay không.

Một số chuyên gia cho rằng Trung Quốc có thể tận dụng tình hình để mặc cả ở những vấn đề sát sườn hơn với lợi ích của mình, như Đài Loan hay thương mại. Thậm chí, trong một nghịch lý địa chính trị, một Iran suy yếu có thể khiến nước này phụ thuộc hơn vào Bắc Kinh về kinh tế và công nghệ — điều không hẳn bất lợi với Trung Quốc về dài hạn.

Dù vậy, trước mắt, ưu tiên của Bắc Kinh vẫn là ổn định nguồn cung năng lượng và tránh bị cuốn sâu vào vòng xoáy quân sự. Những điểm yếu về an ninh năng lượng có thể khiến Trung Quốc chưa sẵn sàng cho một bước đi cứng rắn hơn.

Ở một diễn biến khác, các nỗ lực đàm phán dường như đã đổ vỡ. Trước khi xung đột bùng phát, Mỹ và Iran từng tiến hành ba vòng đàm phán gián tiếp về chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và khả năng nới lỏng trừng phạt. Nhưng trong bối cảnh Tehran bị đánh giá là đang ở thời điểm “dễ tổn thương nghiêm trọng”, Washington và Jerusalem dường như tin rằng đây là cơ hội để tái định hình cục diện khu vực — thay vì tiếp tục chờ đợi một thỏa thuận vốn ngày càng mong manh.

Trung Đông lại một lần nữa đứng trước ngã rẽ. Và như nhiều lần trước, những gì diễn ra tại đây có thể không dừng lại ở biên giới khu vực.